İnternet nədir?
İnternet — "inter" (arasında) və "net" (şəbəkə) sözlərindən ibarətdir. Bu da "şəbəkələr arasında" deməkdir. İnternet bütün məhdudiyyətlərdən və sərhədlərdən asılı olmayan, mərkəzi idarəetmədən kənarda fəaliyyət göstərən və kompüterlərin bir şəbəkə daxilində bir-birinə bağlanmasını təmin edən rabitə şəbəkəsidir. Bir sözlə, interneti kompüter şəbəkələrinin TCP/IP adlı ötürmə nəzarəti protokolundan istifadə edərək bir-birinə bağlanmasını təmin edən elektron rabitə şəbəkəsi kimi təyin etmək olar.
İnternet sayəsində dünyanın istənilən nöqtəsindən məlumat əldə etmək hətta 1 saniyə müddətində belə mümkündür. Yerindən asılı olmayaraq məlumat asanlıqla paylaşıla və ünsiyyət qurula bilər. İnternet TCP/IP protokol sisteminə sahib olan bütün cihazların bir-birinə bağlanmasına imkan yaradır.
Digər tərəfdən internet bir-birinə bağlı olan telefon xətləri ilə eyni prinsiplərə sahibdir. Dünyanın bir çox yerində internet hələ də mövcud telefon xətləri üzərində işləməyə davam edir. Buna görə də quru və su fərq etmədən dünyanın bir çox hissəsində internet kabel xətlərinə rast gəlmək olar. Ölkələr internetin daha sürətli olması üçün bu kabelləri hətta okeanın altından belə çəkməyə və genişləndirməyə çalışırlar.
İnternet necə işləyir?
Günümüzdə inkişaf etməkdə olan texnoloji imkanlar sayəsində hətta simsiz şəbəkə (Wi-Fi) vasitəsilə belə internetə qoşulma təmin edilir. Ancaq unutmamaq lazımdır ki, internet xidməti yeraltı kabel xətləri ilə həyata keçirilir. Wi-Fi, yəni simsiz internet əlaqəsi router adlanan cihazla işləyir. Kabel şəbəkələrinə əlaqə router vasitəsilə qurulur. İnternetə ağıllı telefonlar və ya planşetlərlə qoşulmaq üçün kabel şəbəkəsinə qoşulmuş baza stansiyası lazımdır. İnternet şəbəkəsi yeraltı çəkilmiş və ya elektrik dirəklərinə qoşulmuş ənənəvi kabellər, o cümlədən fiber-optik kabellərlə təmin edilir.
İnternet serverlərdən və müştəri (client) adlanan cihazlardan ibarət quruluşa malikdir. Serverlər digər maşınlara xidmət göstərir və birbaşa internetə qoşulmuş şəkildə işləyir. Elektron poçt serveri, məlumat serveri və veb server kimi server növləri var. Bütün serverlərin sabit internet protokolu, yəni statik IP ünvanı var. IP ünvanları sayəsində kompüterlər arasında əlaqə qurulur.
Evdə istifadə olunan kompüterlər internetə birbaşa internet xidmət təminatçısı vasitəsilə qoşulur. Beləliklə, simsiz internet bağlantısından istifadə olunur. Bu səbəbdən evdəki kompüterlərə müştəri (client) deyilir. Xidmət təminatçısı tərəfindən təklif olunan internet xidməti ilə kompüter serverin IP ünvanına qoşulur və istifadəçi internetə çıxış əldə edir. İnternet sürətinizi ölçmək və infrastrukturunuzun dəstəklədiyi sürəti yoxlamaq üçün sürət testi xidmətlərindən istifadə edə bilərsiniz.
İnternet Protokolu (IP)
Şəbəkədəki hər bir maşının IP ünvanından irəli gələn öz unikal identifikasiya nömrəsi var — eynilə şəxsiyyət vəsiqəsi olan insanlar kimi. IP — "Internet Protocol" ifadəsinin qısaldılmasıdır. İnternetdə əlaqə qura bilmək üçün kompüterin IP nömrəsi olmalıdır. Tipik IP ünvanı belədir: 216.168.22.192.
İnsanların IP ünvanlarını xatırlaya bilməsi üçün onlar adətən yuxarıdakı kimi "nöqtələrlə ayrılmış onluq ədədlər" şəklində göstərilir, lakin kompüterlər üçün ünvan fərqlidir. Çünki kompüterlər əlaqələri ikilik (binary) formada qurur. Yəni həmin IP ünvanı ikilik formada 11011000.1100111100.11001.10001001 kimi görünür.
DNS
IP ünvanlarını yadda saxlamaq çətin olduğu üçün mətn şəklindəki ünvanları avtomatik olaraq IP ünvanlarına çevirən DNS (Domain Name System) yaradıldı. Bu şəkildə müəyyən bir yerə bağlanmaq üçün IP ünvanı əvəzinə sadəcə www.google.com yazmaq kifayətdir.
İnternetin tarixi
1950-ci illərdə kompüter konsepsiyasının inkişafı cihazlar arasında məlumat ötürülməsini gündəmə gətirdi. Rəqəmsal şəbəkədəki paket dizaynları xüsusilə ABŞ, Fransa və İngiltərədəki laboratoriyalarda hazırlanmışdır. İnternet tarixdə yerini tutarkən ABŞ Müdafiə Nazirliyi ilk protokol olan ARPANET-dən istifadə etməyə başladı. Bu şəbəkə üzərindən göndərilən ilk mesaj Los-Ancelesdəki Kaliforniya Universitetindəki bir professorun kompüterinə getdi.
1981-ci ildə aparılan inkişaf işləri nəticəsində ARPANET-ə daha böyük şəbəkələrə qoşula bilən quruluş verildi. 19-cu əsrdə istifadə olunan teleks maşınları rəqəmsal ünsiyyətin öncülləri arasında olsa da, bu texnologiya müasir mənada 20-ci əsrin əvvəllərində inkişaf etdirildi. Şəbəkələri paylaşan ilk kompüterlər dövrün texnologiyasının icazə verdiyi səviyyədə, yəni əsas kompüterlər arasında yalnız iki nöqtə arasında məlumat axını təmin edə bilirdi.
Zamanla bu sistem də inkişaf etdirildi və əsas kompüterlər və ya terminallar arasındakı məsafənin əhəmiyyəti aradan qalxdı. Yüksək əlaqə sürətinin kəşfi ilə internet tarixi fərqli bir mərhələyə keçdi. İki cihaz arasında fayl paylaşımı artıq asanlıqla edilə bilirdi. Ancaq bu vəziyyətdə ortaya çıxan əsas problem iki nöqtə arasında məlumat axınını təmin edən fiziki şəbəkəyə zərər dəymə ehtimalı idi. İnternet konsepsiyası TCP protokolu çərçivəsində tarixdə ilk dəfə Vint Cerf və Bob Kahn tərəfindən səsləndirildi.
İnternetin gündəlik həyata girişi
World Wide Web protokolu 1991-ci ildə hazırlansa da, evlərdə internet şəbəkəsinin istifadəsi 1998-ci ildən başlayır. Hal-hazırda dünyada 2 milyarddan çox insan gündəlik işlərinin çoxunu rəqəmsal şəkildə idarə edir. 2000-ci illərdə rəqəmsal şəbəkə bağlantısı və istifadəsində böyük inkişaflar müşahidə olunur.
Günümüzdə rəqəmsal media yalnız məlumat axını üçün deyil, həm də söhbət, alış-veriş, video və film izləmək kimi müxtəlif fəaliyyətlərdə istifadə olunur. Rəqəmsal əlaqə dünyada bir çox insan üçün əvəzolunmaz olsa da, ölkəmizdə orta hesabla 45 milyon insan şəbəkə bağlantısından faydalanır.
